Tarix boyu fərqli sivilizasiyaların kəsişmə nöqtəsində yerləşən fars mədəniyyəti, zəngin irsi və köklü dövlətçilik ənənələri ilə yaxın-uzaq bir çox xalqa dərindən təsir edib. Bu mədəni qarşılıqlı əlaqə ticarət yolları, imperiya idarəçiliyi və ədəbi inteqrasiya vasitəsilə baş tutub, nəticədə farslara məxsus bir çox adət-ənənə qonşu coğrafiyaların ayrılmaz hissəsinə çevrilib.
“Yeni Sabah” xəbər verir ki, bu ənənələrin başında, şübhəsiz ki, bu gün böyük bir coğrafiyada qeyd olunan Novruz bayramı gəlir. Yazın gəlişini, təbiətin oyanışını və yeni ilin başlanğıcını simvolizə edən bu qədim zərdüştilik bayramı farslardan azərbaycanlılara, kürdlərə, mərkəzi asiyalı xalqlara və hətta Balkanlardakı bəzi icmalara keçərək ümumbəşəri bir irsə çevrilmişdir. Novruzla bərabər, ilin ən uzun gecəsi olan Yəlda gecəsində (Şəb-i Yəlda) nar və qarpız yemək, Hafizin qəzəllərindən fallar açmaq adəti də qonşu xalqların mədəniyyətində özünə möhkəm yer tapıb.
İdarəçilik və dövlət strukturunda da farsların buraxdığı izlər silinməzdir. Əhəmənilər dövründə yaradılan və idarəetməni asanlaşdıran "satraqlıq" (əyalət) sistemi, eləcə də dünyanın ilk nizamlı poçt-rabitə şəbəkəsi olan "Çaparxana" sistemi sonradan Roma, Bizans və Osmanlı imperiyaları tərəfindən mənimsənilərək inkişaf etdirib. Bu sistem idarəetmədə mərkəziyyətçiliyin əsasını qoyub. pizza
Estetik və memarlıq sahəsində isə "Çahar bağ" (Dörd bağ) konsepsiyası qonşu xalqların bağçılıq mədəniyyətini kökündən dəyişib. Dünyanı dörd yerə bölən çayları simvolizə edən və həndəsi nizamla salınan bu bağ strukturu, xüsusilə Hindistandakı Böyük Moğol imperiyasında (Məqbərə bağlarında) və Tac Mahalda ən möhtəşəm formasını alıb. Eyni zamanda, isti və quraq iqlimdə suyun buxarlanmadan uzaq məsafələrə daşınmasını təmin edən qədim yeraltı su kanalları — "Kəhriz" texnologiyası da Yaxın Şərqdən Şimali Afrikaya qədər geniş bir zonada qonşular tərəfindən mənimsənilib.
Sosial həyat və idman mədəniyyətində bu gün bütün dünyada populyar olan polo oyunu, əslində, qədim fars zadəganlarının hərbi məşq növü olan "Çovqan" oyunundan qaynaqlanır. Bu oyun atlı köçəri xalqlar və qonşu dövlətlər vasitəsilə yayılaraq qlobal bir idman növünə çevrilib. Fiziki və mənəvi gücü birləşdirən, UNESCO-nun irsinə daxil olan "Zurxana" (Güc evi) idman ənənəsi və pəhləvanlıq mədəniyyəti də qonşu xalqların milli güləş ənənələrinə güclü təsir göstərib.
Farsların kulinariya mədəniyyəti, xüsusən də düyünün zəfəran, quru meyvələr və ətlə bişirilməsi sənəti olan "Plov" (Plov/Biryani) ənənəsi bütün Orta Asiya, Qafqaz və Cənubi Asiya mətbəxlərinin şah əsərinə çevrilib. Yeməkdən sonra qonağa şirniyyat və çay təqdim etmək, süfrə arxasında xüsusi etik qaydalara riayət etmək də bu mədəniyyətin qonşulara ötürdüyü rituslardandır.
Nəhayət, diplomatik və sosial münasibətlərdə nəzakət, protokol və qarşılıqlı hörmət sənəti olan "Taarof" ənənəsi qonşu Şərq xalqlarının qonaqpərvərlik və davranış qaydalarına dərindən təsir edib. Həmçinin, bəd nəzərdən qorunmaq üçün "Üzərlik yandırmaq" və tüstüsünü insanların üzərinə vermək adəti də qədim fars-zərdüşti inanclarından qonşu xalqların gündəlik məişətinə keçən və bu gün də yaşayan ən geniş yayılmış rituallardan biridir.
Nazim Hacıyev
Telegram kanalımız
