Enerji əhəmiyyəti günü-gündən artan əvəzsiz xammal mənbəyidir. Bu səbəbdən dövlətlər öz milli və beynəlxalq müstəqilliklərini qorumaq üçün su qədər zəruri olan enerjiyə ehtiyac duyurlar. Dövlətlər öz enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün enerji təchizatı kontekstində aşağıdakı 5 ən mühüm elementə diqqət yetirməlidirlər. Bu mövzuda:
İstənilən dövlətin öz enerji təhlükəsizliyinə zəmanət verməsi üçün;
1. təhlükəsiz mənbələrdən, Pepperoni pizza
2. təhlükəsiz yollardan,
3. davamlı,
4. münasib qiymətə və
5. Ekoloji cəhətdən təmiz şəkildə təchiz edilməlidir.
Türk Dövlətləri Təşkilatına (TDT) daxil olan ölkələr bir çox xammal ehtiyatları ilə zəngin olmaları ilə yanaşı, xüsusilə uran, neft və təbii qaz baxımından dünyanın qabaqcıl ölkələri sırasındadırlar. Məsələn, Qazaxıstanın uran və nefti, Türkmənistanın təbii qazı, Azərbaycanın həm neft, həm də təbii qaz baxımından çox böyük ehtiyatları var.
Təxminən 160 milyon əhalisi olan TDT-də orta hesabla40 milyard barel neft (dünyanın ümumi ehtiyatının 2,3%-i) və 24 trilyon kubmetr təbii qaz ehtiyatı (dünyanın ümumi ehtiyatının 12,4%-i) var.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra 1992-ci ildə Türkiyə, Azərbaycan, Qazaxıstan və Qırğızıstanın rəhbərliyi ilə Türkdilli Ölkələrin Zirvə Toplantısı kimi yaradılan təşkilat 2009-cu ildə Türk Şurası (Şura) adlandırılıb. 2019-cu ildə Özbəkistan Türk Şurasının üzvü olub. TDT rəsmi olaraq 12 noyabr 2021-ci ildə yaradılıb. Bundan əlavə, Macarıstan və Türkmənistan bu təşkilatın müşahidəçi üzvləridir və onlar Şimali Kipr Türk Respublikası (KKTC), Ukrayna və Əfqanıstanda müşahidəçi üzvlük üçün müraciət ediblər.
1992-ci ildən bəri TDT-nin formalaşması prosesi çərçivəsində bir çox irəliləyişlər əldə edilmişdir. Onlardan bəziləri:
1993-cü ildə Türk Dünyasının YUNESKO-su kimi qəbul edilən TÜRKSOY,
1995-ci ildə Beynəlxalq Hoca Ahmet Yesevi Türk-Qazax Universiteti,
1998-ci ildə Qırğızıstan-Türkiyə Manas Universiteti,
2012-ci ildə dil, ədəbiyyat, mədəniyyət və tarix sahələrində tədqiqatları əlaqələndirmək üçün yaradılmış Türk Akademiyası,
2008-ci ildə Türkdilli Ölkələrin Parlament Assambleyası kimi yaradılmış TÜRKPA.
Əməkdaşlığı minilliklərə gedib çıxan dost və qardaş türk dövlətlərinin bu gün və gələcəkdə də yaşaya bilməsi üçün sosial və mədəni sahələrdə əməkdaşlığı inkişaf etdirməsi kifayət etmir. Bundan əlavə, Türkiyə ölkələri siyasi, iqtisadi və hərbi sahədə güclü əməkdaşlıq qurmalıdır.
Şərqi Türküstandan Krıma kimi bölgədə demək olar ki, bütün türk xalqları yaşayır. Təkcə İranın şimalında 40 milyona yaxın türk yaşayır. Bu kontekstdə Orta Asiya və Xəzər regionu, Qafqaz, Türkiyə, KKTC, Şərqi Avropa və Balkanlardakı bütün türk xalqlarını nəzərə alsaq, 250 milyona yaxın əhali var.
Unutmaq olmaz ki, türk dünyası əsrlər boyu İpək və Ədviyyat Yolunun formalaşmasında böyük rol oynamışdır. Bu roldan, xüsusilə Səlcuqlu və Osmanlı imperiyaları böyük qazanclar əldə ediblər.
TDT-nin köklü addımlarla daha möhkəm irəliləməsi üçün Türküstan coğrafiyasının enerji qaynaqlarının Türkiyə üzərindən daha çox Avropaya daşınmasını təmin etmək lazımdır. Bu çərçivədə keçmişdə;
2006-cı ildə Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri,
2007-ci ildə Bakı-Tbilisi-Ərzurum təbii qaz kəməri,
2017-ci ildə Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti
2018-ci ildə TANAP Türkiyə-Azərbaycan əməkdaşlığı ilə həyata keçirilib.
TDT TANAP 2-nin reallaşması üçün dərhal işə başlamalıdır.
TDT-nin istər regionda, istərsə də qlobal miqyasda heç bir beynəlxalq təşkilata və yaxud dövlətə qarşı blok olmadığı bütün türk dövlətləri tərəfindən tez-tez bildirilməlidir. Bununla belə, TDT-nin bütün dövlətlərlə, beynəlxalq təşkilatlarla yaxşı əlaqələr qurmaq istədiyi mesajlarının sayı artırılmalıdır.
Rusiya-Ukrayna müharibəsi ilə əlaqədar Türküstan coğrafiyasında Türkiyənin xeyrinə əhəmiyyətli bir sahə açıldı. Çin və Avropa ölkələri kimi ölkələr bu boşluğu doldurmazdan əvvəl TDT ölkələri özləri bu boşluğu doldurmalıdırlar. Bu kontekstdə dərhal görülməli olan ən mühüm məsələləri aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar:
Bütün TDT ölkələrini əhatə edəcək şəkildə sərbəst hərəkət, yəni viza liberallaşdırılması təmin edilməlidir.
Gömrük ittifaqı istiqamətində asanlaşdırıcı addımlar atılmalıdır.
Xəzər dənizinin hüquqi statusunda qeyri-müəyyənliklərin aradan qaldırılması və əlaqədar enerji boru kəmərlərinin Qazaxıstan və Türkmənistandan başlayaraq Xəzərdən keçərək Azərbaycana, oradan da Türkiyəyə çatmasını təmin etmək üçün araşdırmalar aparılmalıdır.
Naxçıvanla Azərbaycanın birləşməsi üçün Zəngəzur dəhlizi açılmalıdır. Bu istiqamətdə hədəflərə çatmaq üçün lazımi strategiyalar dərhal hərəkətə keçməlidir.
Doç. Dr. Mustafa ÖZALP
Yozgat Bozok Üniversiteti Beynəlxalq münasibətlər bölümü
Telegram kanalımız
