Azərbaycanda Bəhailik tarixinin kökləri XIX əsrin ortalarına, hərəkatın yarandığı ilk illərə qədər uzanır və bu torpaqlar bəhai inancının formalaşmasında mühüm coğrafi-mənəvi mərkəzlərdən biri hesab olunur.
Hələ hərəkatın ilkin mərhələsi olan Babilik dövründə (1844-1852) Azərbaycanın bir çox görkəmli şəxsiyyəti bu təlimlə tanış olmuşdur. Onların arasında ən məşhuru, Azərbaycan ədəbiyyatının parlaq siması, şairə Tahirə Qürrətüleyn idi.
O, həm babi hərəkatının rəhbər qrupuna daxil olan yeganə qadın, həm də Şərqdə qadın azadlığı ideyasını cəsarətlə müdafiə edən ilk mübarizlərdən biri kimi tarixə düşmüşdür. Bakı, Gəncə və Naxçıvan kimi şəhərlər hələ XIX əsrin ikinci yarısında bəhai icmalarının formalaşdığı mühüm nöqtələr idi. pizza
XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Bakıdakı bəhai icması intellektual və mədəni fəallığı ilə seçilirdi. Neft bumu dövründə Bakı tolerantlıq mərkəzinə çevrilmişdi və bəhailər burada məktəblər, kitabxanalar açır, humanitar layihələr həyata keçirirdilər. Lakin Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə vəziyyət kəskin dəyişdi.
1930-cu illərdə həyata keçirilən repressiyalar digər dini icmalar kimi bəhailərə də ağır zərbə vurdu; bir çox icma üzvü sürgün edildi, ibadət yerləri və mülkləri müsadirə olundu. Bu dövrdə bəhai fəaliyyəti tamamilə gizli xarakter alsa da, inanc tamamilə yox olmadı və ailələrdə yaşadılmağa davam etdi.
Müstəqillik sonrası Bəhailiyin durumu
Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra bəhai icması yenidən canlanma mərhələsinə qədəm qoydu. 1993-cü ildə Bakı Bəhai İcması dövlət qeydiyyatından keçdi və icma rəsmi fəaliyyət hüququ qazandı.
Bu gün Azərbaycanda bəhailər cəmiyyətin ayrılmaz parçası olaraq dinc yanaşı yaşama, irqi və dini bərabərlik, qadın-kişi hüquqlarının bərabərliyi kimi prinsipləri təbliğ edirlər. İcma daxilində uşaqların mənəvi tərbiyəsi, gənclərin xidmət ruhunda yetişdirilməsi və məhəllə səviyyəsində qurulan mənəvi dərslər fəaliyyətin əsas istiqamətlərini təşkil edir. Müasir bəhailər dövlətin tolerantlıq siyasətini dəstəkləyir və multikulturalizm tədbirlərində fəal iştirak edirlər.
Hazırda Azərbaycandakı bəhailərin sayı barədə rəsmi statistik məlumatlar dəyişkən olsa da, müxtəlif mənbələrə və icmanın öz təxminlərinə görə, ölkə daxilində təxminən 1500 ilə 2000 nəfər arasında bəhai yaşayır.
Bu rəqəmlər əsasən Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Bərdə və Balakən kimi şəhər və rayonları əhatə edir. Kiçik bir icma olmalarına baxmayaraq, bəhailər Azərbaycanın dini rəngarəngliyinə və mənəvi irsinə tarixi bağlılıqları ilə xüsusi rəng qatırlar. Onlar özlərini həm qədim ənənələrə sadiq, həm də gələcəyə yönəlmiş bir cəmiyyətin üzvü kimi görürlər.
Əsas dini mərkəzlər
Bakıdakı bəhai icmasının tarixi mərkəzləri şəhərin XX əsrin əvvəllərindəki zəngin multikultural mənzərəsini tamamlayan ən mühüm mənəvi və mədəni sütunlardan birini təşkil edir. Bu mərkəzlər sadəcə ibadət yerləri deyil, həm də dövrün maarifçilik hərəkatının, qadın azadlığının və sosial islahatların qaynadığı intellektual ocaqlar idi.
Bakı bəhailərinin ən əsas tarixi mərkəzi keçmiş Çadrovu küçəsində (indiki Mirzağa Əliyev küçəsi) yerləşən və "Həzirətül-Qüds" adlanan bina idi. 1920-ci illərin sonuna qədər fəaliyyət göstərən bu mərkəz, icmanın həm inzibati, həm də ruhani idarəetmə orqanı rolunu oynayırdı. Binada mütəmadi olaraq mənəvi dərslər, xeyriyyə tədbirləri və ictimai müzakirələr təşkil olunurdu ki, bu da həmin dövrün Bakı kübar cəmiyyəti tərəfindən maraqla qarşılanırdı.
Tarixi baxımdan diqqət çəkən digər mühüm mərkəzlər isə icmanın təhsil layihələri ilə bağlı idi. Bakı bəhailəri hələ XIX əsrin sonlarında şəhərdə modern təhsil sisteminin tətbiqinə çalışan ilklərdən olmuşdular. Xüsusilə Balaxanı qəsəbəsində və şəhər mərkəzində fəaliyyət göstərən bəhai məktəbləri və kitabxanaları yerli əhali arasında savadlılığın artırılmasına xidmət edirdi.
Bu məktəblərdə təkcə dini elmlər deyil, həm də rus, fars və fransız dilləri, riyaziyyat və astronomiya kimi dünyəvi dərslər tədris olunurdu. Bu təhsil ocaqları faktiki olaraq cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini birləşdirən mədəniyyət mərkəzləri funksiyasını daşıyırdı.
Sovet dövründə bir çox tarixi bina dövlət tərəfindən müsadirə edilsə də, bəhailərin mənəvi irsi gizli şəkildə şəxsi evlərdə qorunub saxlanılmışdı. Müstəqillik illərində icma yenidən rəsmi status qazandıqdan sonra Bakıda yeni mərkəz təsis edildi.
Hazırda Bakı Bəhai Mərkəzi həm yerli icmanın dini ehtiyaclarını qarşılayan, həm də müxtəlif dinlərin və fəlsəfi baxışların nümayəndələrini bir araya gətirən müasir bir dialoq məkanıdır. Burada keçirilən görüşlər, uşaqlar üçün təşkil olunan mənəvi inkişaf dərsləri və gənclərin xidmət layihələri tarixi ənənələrin müasir formadakı davamıdır. Beləliklə, Bakıdakı bəhai mərkəzləri dünənlə bu gün arasında körpü yaradaraq, Azərbaycanın tolerantlıq tarixinə özünəməxsus rəng qatmağa davam edir.
Nazim Hacıyev
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Dini və milli tolerantlıq, millətlərarası münasibətlərin inkişafı etdirilməsi” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.
Telegram kanalımız
