Azərbaycanda idman jurnalistikasının təşəkkülü və inkişaf yolu xalqın maariflənmə tarixi, milli mətbuatın intibahı və bədən tərbiyəsi mədəniyyətinin yayılması ilə qırılmaz tellərlə bağlıdır. Bu sahənin təməlləri hələ XIX əsrin sonlarında, "Əkinçi" qəzeti ilə əsası qoyulan milli mühitdə atılsa da, idmanın xüsusi bir mövzu kimi mətbuatın gündəminə daxil olması XX əsrin əvvəllərinə təsadüf edir. Həmin dövrdə nəşr olunan qəzet və jurnallarda bədən tərbiyəsinin sağlamlıq üçün əhəmiyyəti, habelə o dövrün məşhur pəhləvanlarının uğurları haqqında epizodik məlumatlar yer alırdı.
Mütəşəkkil idman jurnalistikasının formalaşması isə 1920-ci illərdən sonra sürətlənməyə başladı. 1930-cu il yanvarın 28-də "Azərbaycan bədən tərbiyəçisi" (indiki "İdman") qəzetinin nəşrə başlaması bu sahədə mühüm bir dönüş nöqtəsi oldu. Bu nəşr ölkənin idman həyatını sistemli şəkildə işıqlandıran ilk ixtisaslaşmış media orqanı kimi tarixə düşdü. Məhz bu dövrdən etibarən idman yalnız xəbər predmeti deyil, həm də analitik təhlil, təbliğat və kütləvi maarifləndirmə vasitəsinə çevrildi.
İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı illərdə Azərbaycan idmançılarının beynəlxalq arenalarda, xüsusilə Olimpiya oyunlarında və dünya çempionatlarında qazandıqları nailiyyətlər idman jurnalistikasına yeni nəfəs gətirdi. Televiziya və radionun inkişafı isə bu sahənin auditoriyasını genişləndirdi. 1950-60-cı illərdə futbolun populyarlığının artması, "Neftçi" komandasının uğurları idman şərhlərinin və reportajlarının keyfiyyətini yüksəltdi. Şamil Əlizadə, Sabir Rüstəmov kimi simalar və daha sonra məşhur futbol hakimi Tofiq Bəhramovun fəaliyyəti idman jurnalistikasında peşəkar standartların müəyyənləşməsində böyük rol oynadı. Dominos pizza
Müstəqillik illəri Azərbaycan idman jurnalistikasının ən dinamik və zəngin dövrü hesab olunur. Dövlət müstəqilliyinin bərpası və Azərbaycanın beynəlxalq idman ailəsinə tamhüquqlu üzv kimi daxil olması mətbuat qarşısında yeni vəzifələr qoydu. 1990-cı illərin sonundan başlayaraq ölkədə idmana göstərilən yüksək diqqət, yeni olimpiya komplekslərinin tikilməsi və Bakının mötəbər turnirlərə ev sahibliyi etməsi sahəvi medianın kəmiyyət və keyfiyyət baxımından inkişafına səbəb oldu. "Futbol+", "Qol", "Çempion" kimi qəzetlər, habelə müxtəlif idman portalları yaranaraq operativ informasiya mübadiləsini təmin etdilər.
Müasir mərhələdə rəqəmsallaşma və sosial medianın yüksəlişi idman jurnalistikasını yeni müstəviyə daşıyıb. Hazırda peşəkar idman telekanalları, ixtisaslaşmış xəbər saytları və bloqer fəaliyyəti vasitəsilə azarkeşlər ən son xəbərləri anında əldə edə bilirlər. Bu günün idman jurnalistikası təkcə nəticələri qeyd etmir, həm də idman menecmenti, marketinq və idman hüququ kimi mürəkkəb sahələri əhatə edən geniş bir sahəyə çevrilərək öz tarixi missiyasını davam etdirir.
Azərbaycanda idman jurnalistikasının təkamülü klassik qəzetçilik ənənələrindən rəqəmsal ekosistemin mərkəzinə doğru uzun və mürəkkəb bir yol qət etmişdir. Bu sahənin müasir mənzərəsi artıq yalnız informasiya ötürmək funksiyası ilə məhdudlaşmır, həm də texnoloji innovasiyaların, multimedia platformalarının və interaktiv kommunikasiya üsullarının sintezindən ibarətdir. İdman jurnalistikasının müasir media resurslarına inteqrasiyası, ilk növbədə, operativlik və vizuallaşdırma tələblərinin artması ilə xarakterizə olunur. Əgər bir neçə onillik əvvəl azarkeşlər oyunun nəticəsini ertəsi gün çap olunan qəzetlərdən öyrənirdilərsə, bu gün sosial şəbəkələr və "push-bildirişlər" sayəsində xəbər hadisə ilə eyni saniyədə auditoriyaya çatır.
Müasir dövrdə Azərbaycanın idman mediası struktur baxımından köklü şəkildə dəyişib. Televiziya məkanında ixtisaslaşmış kanalların (CBC Sport, İdman TV) yaranması reportajların keyfiyyətini beynəlxalq standartlara çatdırıb. Bu kanallar təkcə canlı yayımlarla kifayətlənmir, həm də geniş statistik verilənlər bazası, taktiki analiz proqramları və süni intellekt dəstəkli qrafikalar vasitəsilə tamaşaçıya oyunu daha dərindən anlamaq imkanı verir. Xüsusilə, "ikinci ekran" (second screen) fenomeni – tamaşaçının oyunu televiziyada izləyərkən eyni zamanda smartfonda "Live Score" tətbiqləri və ya sosial şəbəkələrdəki müzakirələrdə iştirak etməsi idman jurnalistlərindən daha çevik və çoxşaxəli olmağı tələb edir.
İnteqrasiya prosesinin ən mühüm tərkib hissələrindən biri də ənənəvi jurnalistikanın "vətəndaş jurnalistikası" və bloqerliklə qovuşmasıdır. Hazırda bir çox idman jurnalistləri öz fəaliyyətlərini "YouTube", "Telegram" və "X" (Twitter) platformaları üzərindən fərdi brend kimi davam etdirirlər. Bu platformalar rəsmi media qurumlarının bəzən toxunmadığı daha kəskin, analitik və daxili mətbəxə yönəlmiş məlumatların yayılmasına şərait yaradır. Podkast mədəniyyətinin Azərbaycanda inkişafı isə idman mövzularının uzunmüddətli və dərin müzakirəsinə yeni bir nəfəs gətirib; artıq azarkeşlər yolda və ya işdə audio-kontent vasitəsilə sevimli klublarının transfer siyasətini və ya taktiki dəyişikliklərini ekspertlərin dilindən dinləyə bilirlər.
Müasir Azərbaycan idman mediası həm də böyük verilənlər (Big Data) və analitika ilə sıx əlaqədədir. Jurnalistlər artıq sadəcə qol və ya xal sayını deyil, "xG" (gözlənilən qollar), futbolçuların qaçış məsafəsi, ötürmə dəqiqliyi kimi dərin statistik göstəriciləri analiz edərək məqalələr hazırlayırlar. Bu, idman jurnalistikasını sadəcə təsviri sənətdən çıxarıb daha dəqiq və elmi əsaslı bir sahəyə çevirir. Beləliklə, ölkəmizdə idman mediası artıq qapalı bir sahə deyil, qlobal informasiya şəbəkəsinin aktiv və texnoloji cəhətdən təchiz olunmuş bir hissəsi kimi çıxış edir, milli idman nailiyyətlərini dünyaya daha kreativ və effektiv üsullarla təqdim edir.
Nazim Hacıyev
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Fikir, söz və məlumat azadlığının, plüralizmin inkişaf etdirilməsi” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.
Telegram kanalımız
