Azərbaycanın 1991-ci ildə müstəqilliyini yenidən bərpa etməsi dövlət quruculuğunun bütün sahələrində olduğu kimi, məhkəmə-hüquq sistemində də köklü transformasiya zərurəti yaratdı. Sovet dövründən miras qalmış, daha çox cəza yönümlü və vahid mərkəzə tabe olan hüquq sistemindən demokratik prinsiplərə əsaslanan, qanunun aliliyini və insan hüquqlarını rəhbər tutan müasir bir modelə keçid dövlətçilik tarixinin ən mühüm mərhələlərindən birini təşkil edir.
Bu islahatların təməl daşı 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi ilə qəbul edilmiş Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası oldu. Konstitusiya hakimiyyətin bölünməsi prinsipini təsbit edərək, məhkəmə hakimiyyətinin müstəqil qolu kimi fəaliyyət göstərməsi üçün hüquqi baza yaratdı. Məhz bu dövrdən başlayaraq, ölkədə üçpilləli məhkəmə sistemi – birinci instansiya, apellyasiya və kassasiya məhkəmələri formalaşdırıldı. Bu strukturun qurulması vətəndaşların şikayət etmək və ədalətli mühakimə olunmaq imkanlarını beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırdı. Eyni zamanda, Konstitusiya Məhkəməsinin yaradılması normativ aktların ali qanuna uyğunluğuna nəzarət mexanizmini təmin etdi.
İslahatların ikinci mühüm dalğası 2000-ci illərin əvvəllərini əhatə edir. Bu dövrdə Avropa Şurasına üzvlük və beynəlxalq konvensiyalara qoşulma məhkəmə sisteminin şəffaflaşdırılmasını sürətləndirdi. Məhkəmə-Hüquq Şurasının yaradılması və hakimlərin seçilməsi prosesinin test üsulu ilə, şəffaf meyarlar əsasında həyata keçirilməsi sistemin kadr potensialının yenilənməsinə xidmət etdi. Hakimlərin müstəqilliyinin təmin olunması, onların işinə kənar müdaxilələrin qarşısının alınması üçün qanunvericilik bazası daha da möhkəmləndirildi. Sezar pizza
Son onillikdə isə məhkəmə-hüquq islahatları rəqəmsallaşma və ixtisaslaşma istiqamətində inkişaf edir. "Elektron məhkəmə" informasiya sisteminin tətbiqi vətəndaşların məhkəməyə müraciətini asanlaşdırmaqla yanaşı, bürokratik maneələri və vaxt itkisini minimuma endirdi. İqtisadi və inzibati məhkəmələrin ixtisaslaşması, kommersiya mübahisələrinə daha peşəkar yanaşmanın tətbiqi ölkədəki investisiya mühitinə də müsbət təsir göstərdi. Bundan əlavə, vəkillik institutunun gücləndirilməsi və hüquqi yardımın əhatə dairəsinin genişləndirilməsi çəkişmə prinsipinə əsaslanan ədalət mühakiməsinin keyfiyyətini artırdı.
Ümumilikdə, müstəqillik illərində keçilən yol Azərbaycanın hüquq sistemini keçid dövrünün çətinliklərindən azad edərək, onu müasir, dinamik və insan amilinə xidmət edən bir struktura çevirməyi hədəfləyib. Bu proses hələ də davam edən təkamül xarakteri daşıyır və cəmiyyətin hüquqi şüurunun yüksəlməsi ilə paralel şəkildə təkmilləşir.
Azərbaycanda məhkəmə-hüquq islahatlarının təkamülünü daha dərindən anlamaq üçün bu prosesi üç əsas sütun üzərində təhlil etmək olar: struktur dəyişiklikləri, kadr islahatları və müasir texnoloji yanaşmalar.
Müstəqilliyin ilk illərində sovet hüquq sisteminin inersiyasını qırmaq üçün ən böyük addım vahid məhkəmə sistemindən ixtisaslaşmış məhkəmə sisteminə keçid oldu. Bu, sadəcə binaların və ya adların dəyişməsi deyil, həm də işlərin mahiyyəti üzrə bölünməsi idi. Məsələn, ağır cinayətlər üzrə məhkəmələrin, hərbi məhkəmələrin və xüsusilə son dövrlərdə kommersiya məhkəmələrinin yaradılması hakimlərin konkret sahələrdə dərinləşməsinə şərait yaratdı. Xüsusilə kommersiya məhkəmələrinin fəaliyyəti, bazar iqtisadiyyatının tələblərinə uyğun olaraq sahibkarlıq mübahisələrinin daha operativ və peşəkar həllini təmin etmək məqsədi daşıyır.
Kadr islahatları məsələsində Məhkəmə-Hüquq Şurası mərkəzi rol oynayır. 2005-ci ildən tətbiq edilən yeni seçim qaydalarına görə, hakimliyə namizədlər çoxmərhələli imtahanlardan, o cümlədən yazılı və şifahi testlərdən, həmçinin uzunmüddətli təlim kurslarından keçirlər. Bu sistem Avropa Şurası və Beynəlxalq Valyuta Fondu kimi qurumlar tərəfindən regionda ən şəffaf seçim modellərindən biri kimi qəbul edilmişdir. Hakimlərin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi və intizam məsuliyyəti məsələlərinin icra hakimiyyətindən alınaraq müstəqil bir quruma (Məhkəmə-Hüquq Şurasına) verilməsi məhkəmə müstəqilliyinin institusional zəmanəti hesab olunur.
İslahatların ən innovativ istiqaməti isə "Elektron məhkəmə" sistemidir. Bu sistem çərçivəsində tətbiq edilən yeniliklər prosesin iştirakçıları üçün əlçatanlığı artırıb:
İddia ərizələrinin onlayn verilməsi: Vətəndaşlar məhkəməyə getmədən portal vasitəsilə müraciət edə bilirlər.
Video-konfrans sistemləri: Məsafədən məhkəmə iclaslarında iştirak imkanı xüsusilə pandemiya dövründə və müxtəlif şəhərlərdə yaşayan tərəflər üçün prosesi asanlaşdırdı.
İşlərin avtomatik bölüşdürülməsi: Məhkəmə sədrlərinin işləri hakimlər arasında subyektiv şəkildə bölməsi təcrübəsinə son qoyularaq, işlərin xüsusi proqram təminatı vasitəsilə təsadüfi seçimlə hakimlərə verilməsi tətbiq edilir ki, bu da korrupsiya risklərini azaldır.
Eyni zamanda, cəza siyasətinin humanistləşdirilməsi istiqamətində atılan addımlar da diqqət çəkir. Azadlıqdan məhrum etməyə alternativ cəzaların (məsələn, elektron qolbaqlar vasitəsilə nəzarət) tətbiqinin genişləndirilməsi, penitensiar sistemin yükünü azaltmaqla yanaşı, şəxslərin cəmiyyətdən təcrid olunmadan islah olunmasına xidmət edir. Vəkillik institutunda aparılan islahatlar isə hüquqi müdafiənin keyfiyyətini artırıb; son illərdə Vəkillər Kollegiyasının üzvlərinin sayının kəskin artması və regionlarda hüquqi yardım bürolarının açılması "hüquqi dövlət" konsepsiyasının real həyatda təzahürüdür.
Bu islahatlar silsiləsi Azərbaycanın hüquq sistemini beynəlxalq hüquqi məkana inteqrasiya etmək və vətəndaşın dövlət institutlarına olan etimadını qanunun gücü ilə möhkəmləndirmək məqsədi güdür.
Nazim Hacıyev
Məqalə Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə “Vətəndaş cəmiyyəti və hüquqi dövlət quruculuğu” istiqaməti üzrə hazırlanmışdır.
Telegram kanalımız
