İkinci Dünya Müharibəsinin bitməsindən qısa müddət sonra 1949-cu ildə ABŞ-ın rəhbərliyi altında müdafiə məqsədi ilə Şimali Atlantika Təşkilatı (NATO) yaradıldı. Yaxşı, bəs I və II Dünya Müharibələrinə birlikdə girərək hər iki müharibədə qalib gələn ABŞ və Sovet İttifaqı necə oldu da 1949-cu ildən sonra Soyuq Müharibə dövrünün başlaması üçün kifayət qədər bir-birlərinə qarşı düşmənçilik siyasətləri nümayiş etdirməyə başladılar?
Əsl cavab NATO-nun üç əsas quruluş səbəbində tapılır.
Birincisi, ABŞ-ın NATO vasitəsilə Avropanın təhlükəsizliyini təmin etməsini bəhanə edərək, bütün Avropa, Şərqi Avropa, Balkanlar və Baltikyanı ölkələr üzərində siyasi, iqtisadi, sosial-mədəni və hərbi qüdrətini artırmaqla davam etmək arzusu ilə, Dördpendirli pizza
İkincisi, Almaniyanın Avropada böyük hərbi gücə çevrilməməsi üçün onu cilovlamağa çalışmaq,
Üçüncüsü, Sovet İttifaqının Şərqi Avropaya, Balkanlara və Baltikyanı ölkələrə yayılmasının qarşısını almaqdır.
Yuxarıdakı üç əsas elementin onun xeyrinə formalaşması üçün ABŞ NATO-nun yaradılmasına rəvac verdi.
1952-ci ildə Yunanıstanla birlikdə NATO-ya üzv olan Türkiyə bu ittifaqla bağlı çoxlu problemlər yaşayıb. Başda ABŞ olmaqla ittifaq üzvlərinin demək olar ki, hamısı 40 ildir Türkiyəyə ağır itkilər verdirən PKK terror təşkilatı və onun havadarlarını dəstəkləyir.
Xüsusilə 2004-cü ildən sonra demək olar ki, bütün Baltikyanı ölkələri və Balkan ölkələrini özündə birləşdirən NATO Rusiya-Ukrayna müharibəsi zamanı da İsveç və Finlandiyanı üzv kimi qəbul etmək istədiyini bildirdi. 2008-ci ildən isə NATO Ukrayna və Gürcüstanı üzvlüyə daxil etmək istəyir. Əslində, burada NATO-nun (ABŞ) məqsədi Ukrayna və Gürcüstanın təhlükəsizliyini təmin etmək əvəzinə Rusiyanı tələyə salmaq olub və ssenari ABŞ-ın istədiyi kimi də reallaşdı. NATO/ABŞ İsveç və Finlandiya üzərində oxşar ssenari qurmaq istəyir. Türkiyə bir çox haqlı səbəblərlə bu iki ölkənin NATO üzvlüyünə veto qoyacağını bəyan edib. Çünki İsveç PKK terror təşkilatına ən çox maliyyə dəstəyi verən ölkələrdən biridir.
NATO-ya üzvlüklə bağlı qərarlar bütün üzvlər tərəfindən yekdilliklə qəbul edilir. Bəli, bütün 30 üzvün razılığı tələb olunur. Ona görə də bu kontekstdə Türkiyənin strateji əhəmiyyəti artmışdır. Bu prizmadan qiymətləndirildikdə Türkiyənin NATO üzvü olması Türkiyəni NATO-ya (ABŞ) qarşı da qoruya bilər.
Ancaq NATO-ya yeni üzvlüklər çərçivəsində aparılacaq danışıqlar Türkiyənin və Türk Dünyasının haqlı tələb və maraqlarına uyğun aparılmalıdır.
İsveç və Finlandiyanın NATO-ya üzvlüyü yalnız Türkiyə və Türk Dünyasının aşağıdakı nailiyyətləri əldə edə bilməsi nəticəsində dəstəklənməlidir. Bunlarla bağlı:
1. Bütün NATO üzvləri PKK terror təşkilatlarına dəstəyi dayandırmalıdır.
2. NATO üzvlərinin Türkiyəyə qarşı müdafiə sənayesi ilə bağlı tətbiq etdiyi sanksiyalar aradan qaldırılmalıdır. Türkiyə yenidən F 35-lər paketi əhatəsinə alınmalıdır.
3. Yunanıstan Türkiyə yaxınlığındakı adaların silahlandırılmasını dayandırmalıdır.
4. Miqrasiya üzrə beynəlxalq öhdəliklərin bölüşdürülməsi aparılmalıdır. Türkiyənin üzərinə düşən öhdəliklər yüngülləşdirilməlidir.
5. Miqrasiyanın səbəbi olan Əfqanıstan, İraq, Suriya və Liviya kimi ölkələrdə sabitliyin təmin edilməsi üçün addımlar atılmalıdır.
6. Nəhayət, Şərqi Aralıq dənizi enerji ehtiyatlarını Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti (ŞKTC) üzərindən keçirərək və ŞKTC-yə tanınma statusu verərək, Türkiyədən Avropaya uzanan enerji boru kəmərləri tikilməlidir.
Unutmaq olmaz ki, Türkiyə keçmişdə NATO-da veto qoymalı olduğu üç mühüm məsələyə veto qoymamış, NATO üzvlərinə mühüm güzəştlər etmişdi. Bunlar:
Fransa. Prezident Şarl de Qoll (1966) dövründə bu ölkə NATO-nun hərbi qanadını tərk edib və 2009-cu ildə Nikola Sarkozinin dövründə geri qayıdıb. Türkiyə bu dönüşü kifayət qədər qazancları olmadan təsdiqlədi.
Yunanıstan. 1974-cü il Kipr Sülh Hərəkatı nəticəsində NATO-nun hərbi qanadını tərk etdi və 1980-ci ildə geri qayıtdı.
2014-cü ildə Danimarkanın keçmiş Baş naziri Anders Foq Rasmussen NATO-nun Baş Katibliyinə namizədliyini irəli sürdü. Türkiyə o illərdə sərt reaksiya verdi və buna veto qoyacağını söylədi. Səbəb isə, başda Danimarka olmaqla bir çox NATO üzvü olan ölkələrin peyğəmbərimizə qarşı təhqiramiz məzmunlu karikaturaların müvafiq ölkələrin mətbuatında dərc olunmasıdır. Bundan əlavə, Türkiyə Danimarkadan yayımlanan və PKK-ya dəstək verən Roj telekanalı kimi səbəblərdən Rasmussenin namizədliyinə qarşı çıxıb. Daha sonra NATO baş katibinin müavininin türk olması şərti ilə Rasmussenin namizədliyi Türkiyə tərəfindən bəyənilib və NATO ilə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı arasında mexanizm yaradılıb. Təəssüf ki, o illərdə əldə edilən bu qazanclar, başqa sözlə, edilən güzəştlər Türkiyə və Türk Dünyası üçün kifayət etmədi.
Bu səbəbdən Türkiyə İsveç və Finlandiyanın NATO-ya üzv olması müqabilində NATO üzvlərinin daha çox güzəştə getməsini tələb etməli və müəyyən dividentlər əldə etməlidir.
Əks halda, proses ABŞ-ın maraqlarına uyğun gedir. Başqa sözlə, ABŞ İsveç və Finlandiyanın NATO üzvlüyünə dəstək verməklə Rusiyanın müharibə apardığı cəbhəni genişləndirmək istəyir. ABŞ Rusiyanı Ukraynaya doğru çəkdiyi kimi, Rusiyanı Baltikyanı, Balkan və Skandinaviya ölkələrinə doğru da çəkmək istəyir. Rusiyanın daha çox gücünü itirməsi müqabilində ABŞ qlobal hegemonluğunu gücləndirmək və Çinə qarşı güclənmək istəyir.
Doç. Dr. Mustafa ÖZALP
Yozgat Bozok Üniversiteti Beynəlxalq münasibətlər bölümü
Telegram kanalımız
